Tái tạo nối tiếp là một phương pháp nghiên cứu về trí nhớ, trong đó thông tin được truyền lần lượt từ người này sang người khác. Qua mỗi lần kể lại, thông tin thường bị đơn giản hóa, nhấn mạnh một số chi tiết và biến đổi cho phù hợp với cách hiểu của người kể (Hiệp hội Tâm lý học Hoa Kỳ)

 

      Thực nghiệm "Tam sao thất bản" đã diễn ra như thế nào?

Để đi tìm lời giải cho việc tại sao thông tin khi truyền đi thường bị sai lệch, Tiến sĩ Gordon Allport và Tiến sĩ Leo Postman đã thực hiện một thực nghiệm dựa trên phương pháp "Tái tạo nối tiếp" của nhà tâm lý học Frederic Bartlett, kiểm tra trên hơn 40 nhóm đối tượng bao gồm từ các học viên quân đội, cảnh sát cho đến các bạn học sinh trung học.

Quy trình thực nghiệm được tiến hành như sau:

● Chuẩn bị: Một nhóm khoảng 6 đến 7 người được mời vào một phòng riêng và hoàn toàn không được nhìn thấy màn hình chiếu đang chuẩn bị nội dung gì. Sau đó, một bức ảnh gồm những chi tiết phức tạp khác nhau sẽ được chiếu lên màn hình

● Bước 1 - Tiếp nhận: Người thứ nhất (S1) nghe một người quan sát mô tả lại bức ảnh (S1 không được nhìn trực tiếp hình ảnh).

● Bước 2 - Truyền tin: Người thứ hai (S2) bước vào. S1 kể lại những gì mình vừa nghe được cho S2. Mọi người đều được yêu cầu truyền đạt chính xác nhất có thể.

● Bước 3 - Chuỗi nối tiếp: Quá trình này cứ thế lặp lại, người trước kể cho người sau cho đến người cuối cùng trong nhóm.

● Quan sát sự thay đổi: Trong lúc đó, một nhóm khán giả khác sẽ vừa nhìn bức ảnh gốc trên màn hình, vừa đối chiếu với lời kể của từng người để thấy rõ thông tin đã "rơi rụng" và biến đổi như thế nào.

 

Dù ai cũng cố gắng kể chính xác, nhưng thực nghiệm của Allport và Postman cho thấy bộ não chúng mình luôn tự động thực hiện quá trình lồng ghép (embedding process) qua 3 xu hướng:

1. San bằng (Leveling): Những chi tiết rườm rà, khó nhớ sẽ nhanh chóng bị lược bỏ.

2. Nhấn mạnh (Sharpening): Một vài chi tiết nổi bật sẽ được giữ lại và nhấn mạnh quá mức.

3. Đồng hóa (Assimilation): Thông tin bị biến đổi để phù hợp với định kiến, thói quen và cách hiểu của người kể.

      

Thực nghiệm này nhắc nhở học sinh chúng mình rằng: Trí nhớ của con người không phải là một chiếc máy ảnh. Nó có thể nhào nặn thông tin theo chủ kiến cá nhân.

 

Lời khuyên: Đừng quá vội vàng tin vào những lời đồn thổi "nghe nói là...". Hãy luôn tỉnh táo và tìm cách xác thực thông tin từ nguồn gốc trước khi chia sẻ để tránh trở thành một mắt xích trong chuỗi "tam sao thất bản" nhé!

 

Tài liệu tham khảo:

Allport, G. W., & Postman, L. (1947). The psychology of rumor. Henry Holt.

APA Dictionary of Psychology. (n.d.). https://dictionary.apa.org/serial-reproduction