DẠO NÀY TRONG ĐẦU CẬU ĐANG "PHÁT" BÀI GÌ THẾ?
Có bao giờ 11 giờ đêm ngồi vào bàn học, nhìn đống đề cương chưa giải xong hay nhớ lại con điểm thấp hồi sáng, tự nhiên trong đầu cậu bật lên một cái "loa phóng thanh" cực kỳ gắt gỏng: "Sao mình tệ thế nhỉ?", "Bạn bè cày tới đâu rồi mà mình cứ dậm chân tại chỗ", "Kiểu này thì trượt nguyện vọng 1 cái chắc"?
Thật ra, đứa hay phán xét và làm tụi mình áp lực nhất nhiều khi chẳng phải thầy cô hay bố mẹ, mà chính là giọng nói bên trong đầu mình tâm lý học gọi đó là “tự đối thoại” (Self-talk).
Nếu người khác nói nặng lời, tụi mình còn đeo tai nghe bật nhạc lơ đi được; chứ chính mình tự chê mình 24/7 thì trốn đi đâu bây giờ? Thay vì để "cái loa" ấy bật chế độ tự hủy mỗi ngày, tụi mình thử dùng vài tính năng của nhận thức để tự chuyển nhạc cho cuộc đời nhé?
1. Danh sách phát ABC: Điểm kém chưa chắc đã làm cậu suy sụp như cậu tưởng
Nhà tâm lý học Albert Ellis có một công thức tên là Mô hình ABC, giải thích vì sao cùng một chuyện xảy ra mà có đứa buồn 5 phút rồi thôi, có đứa lại "overthinking" cả tuần:
Chữ A (Sự việc xảy ra): Cậu nhận bài kiểm tra Hóa được 5 điểm. Đây là sự thật 100%, không tua lại được.
Chữ B (Lời cậu tự nói với mình): Cái đài trong đầu bắt đầu phát: "Thôi xong, mất gốc thật rồi, mình đúng là bất tài".
Chữ C (Cảm xúc và hành động sau đó): Cậu thấy nản, gấp vở lại, nằm lướt TikTok trong sự tội lỗi để trốn tránh.
Không phải con điểm 5 (A) làm cậu suy sụp (C), mà chính câu tự mắng mình ở trạm (B) mới là thủ phạm rút cạn năng lượng! Sự việc A đã lỡ xảy ra rồi, nhưng câu thoại ở trạm B thì tụi mình hoàn toàn “đổi bài mới” để tâm trạng phơi phới hơn mỗi ngày.
2. Tuyệt chiêu "Tách mình ra làm bạn thân": Đừng xưng "tôi/mình" nữa, hãy gọi tên chính mình!
Lúc đang rối bời trước phòng thi hay vừa "quê độ" trước đám đông, càng tự nhủ "Mình phải bình tĩnh" thì tim lại càng đập thình thịch. Nghiên cứu về Tự đối thoại phân tách (Distanced Self-Talk) của GS. Ethan Kross chỉ ra một mẹo siêu hay: Khi đang hoảng, hãy gọi tên chính mình và xưng "cậu – tớ" y như đang nói chuyện với đứa bạn thân.
Áp dụng liền tay: Thay vì hoảng loạn "Chết rồi, sao mình run quá vậy?", hãy thử đổi thành: "Bình tĩnh nào [Tên của cậu], đêm qua ôn hết bài thì hôm nay cũng làm hết được đề này thôi mà!"
Vì sao lại hiệu quả? Tụi mình thường rất bao dung khi khuyên bạn bè, nhưng lại siêu khắt khe với bản thân. Việc gọi tên chính mình giúp não bộ lùi lại một bước, thoát khỏi cơn bão cảm xúc để bật chế độ "quân sư" tỉnh táo và dịu dàng hơn.
Thử "bật sub" lại cho 3 tình huống kinh điển thời cấp 3
Để không bị lý thuyết sáo rỗng, tụi mình thử lắp ngay 2 công thức trên vào những lúc "tụt mood" quen thuộc nhất ở trường xem sao nhé:
Tình huống: Khi lướt mạng thấy bạn bè khoe IELTS 7.5, giải thưởng này kia còn mình vẫn mông lung chưa biết chọn trường nào. Lúc cơn hoảng loạn "Chết rồi, bạn bè có mục tiêu hết rồi, mỗi mình là vô định" ập tới, hãy bấm nút tạm dừng ngay việc so sánh. Hãy thủ thỉ với bản thân: "Thở sâu một hơi nào [Tên của cậu].Cậu đang nhìn vào 'trang kết quả' đẹp đẽ nhất của người ta rồi đem so với 'trang nháp' ngổn ngang của mình đấy. Mỗi người có một múi giờ riêng mà! Thay vì ngồi lo cho cả 3 năm tới, tuần này cậu chỉ cần gạch ra đúng 2 ngành học mà cậu tò mò nhất rồi lên mạng đọc thử chương trình học của nó thôi. Đi từng bước nhỏ là sẽ tới đích!"
Nhận diện "kẻ phán xét" bên trong:
Mỗi khi xuất hiện cảm giác tiêu cực, hãy dừng lại một nhịp và tự hỏi: "Suy nghĩ này có hoàn toàn là sự thật không, hay chỉ là cảm xúc nhất thời đang phóng đại vấn đề?"
Chuyển đổi ngôn từ (Reframing):
● Thay vì: "Mình không thể làm được việc này" Hãy thử: "Việc này đang hơi khó, nhưng mình có thể thử từng bước một."
● Thay vì: "Mình đã thất bại hoàn toàn" Hãy thử: "Lần này chưa như ý, nhưng mình đã học được một bài học quý giá cho lần sau."
Tuổi 16–18 tụi mình đã có đủ bài vở và kỳ vọng phải gánh trên vai rồi. Hãy để trong đầu cậu là một góc trú ẩn an toàn, chứ đừng là một phòng phán xét nữa nha!
